Có một hình thức nghệ thuật dân gian vừa là trò chơi giải trí. Vừa là hình thức diễn xướng độc đáo, được truyền đời qua thế hệ này đến thế hệ nọ – đấy chính là bài chòi. Nhưng thực ra bài chòi là gì? Vì sao trò chơi bài chòi Việt Nam được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể? Cùng 13WIN tìm hiểu thêm về lịch sử, cách chơi, giá trị văn hóa cùng câu chuyện bảo tồn môn nghệ thuật đặc sắc này.
Bài chòi là gì? Nguồn gốc và bản sắc dân gian Việt Nam
Để hiểu chính xác bài chòi là gì, ta hãy nhìn nhận nó như thể một sự phối hợp các trò chơi dân gian cùng nghệ thuật diễn xướng cổ truyền. Bài chòi có xuất phát từ miền Trung Việt Nam, xuất hiện chủ yếu tại các tỉnh thành ở Quảng Nam, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hoà.
Thuật ngữ “bài chòi” được cấu tạo gồm hai phần: “bài” là bộ thẻ bài dùng để chơi còn “chòi” là chiếc lán dựng tạm, nơi người chơi ngồi chờ đợi chiến thắng. Mỗi trò chơi bài chòi được diễn ra tại không gian lễ hội mùa xuân, xen lẫn lời ca tiếng hát, hô nhạc của nghệ nhân – chính là “anh Hiệu” – với sự tương tác của người chơi cùng khán giả.
Một phần đặc sắc hơn của bài chòi còn là phần “hô thai”. Đây là đoạn lời đối đáp bằng thơ ca lục bát, thể hiện cuộc đời, sinh hoạt, tình yêu, phong tục tập quán của người Việt. Chính điểm này tạo cho bài chòi dị biệt hoàn toàn so với các trò chơi dân gian khác.
Cấu trúc và cách chơi bài chòi dân gian
Sau khi đã phần nào hiểu bài chòi là gì, bây giờ hãy tập trung nghiên cứu cách tổ chức trò chơi và luật lệ bài chòi. Một trận bài chòi thông thường được tổ chức ngoài trời, nơi có sân lớn được dựng một vài “chòi” – lán mini tam giác – để dành cho người chơi. Số lượng chòi thường là 9 đến 11, quay vòng xoay chung quanh một cái trống to.
Bộ bài chòi có 30 thẻ, tương đương với 10 lá bài trong bộ bài Dân gian: Nhất Nọc, Nhí, Tam Quăng, Bầu, Ngũ Khèo, Lục Trèo, Thất Vài, Bát Bạch, Cửu Chèo và Chuông – mỗi một bộ bao gồm ba thẻ. Trò chơi được dẫn dắt bởi “anh Hiệu”, người sẽ bốc bài và hô thai – nghĩa là xướng một khúc nhạc, câu vè liên quan đến thẻ bài đã rút.
Người chơi nào đang sở hữu thẻ bài hợp lệ sẽ được xướng tên. Ai là người may mắn có được ba thẻ trùng khớp với ba lời hô sẽ là người chiến thắng và được trao phần thưởng bởi ban tổ chức. Qua hình thức chơi trên, có thể biết bài chòi là gì không chỉ là một thú chơi mà còn là sân khấu cộng đồng có giá trị văn hóa sâu sắc.
Giá trị văn hóa – Vì sao bài chòi được công nhận là di sản?
Để câu trả lời chính xác hơn đối với câu hỏi bài chòi là gì, phải nhìn nhận giá trị phi vật thể do trò chơi dân gian mang lại. Vào năm 2017, UNESCO đã chính thức công nhận “Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ Việt Nam” là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của thế giới. Đây không phải thuần tuý là một trò chơi, nó là một hình thức diễn xướng cộng đồng độc đáo, biểu hiện tinh thần đậm đà bản sắc Việt Nam.
Trong bài chòi, người hát không chỉ là người dẫn chương trình, mà còn là “nghệ sĩ sân khấu” với khả năng diễn xướng, cảm xúc dân gian cùng vốn văn hóa phong phú. Những lời hô thai, tiết tấu, câu hát không chỉ là hình thức giải trí mà còn là nơi truyền đạt đạo lý, giải quyết những mâu thuẫn nội tại, đoàn kết cộng đồng.
Ở một vài nơi như Bình Định, Phú Yên, bài chòi cũng trở thành tâm điểm của một vài lễ hội Truyền thống. Người dân không đơn thuần đến để “chơi” mà là để “gặp gỡ”, để “lắng nghe”, để “chia sẻ” trong những câu hô, lời hát. Chính bởi vậy, câu hỏi bài chòi là gì cũng nên được hiểu theo nghĩa rộng lớn hơn: một bản sắc văn hóa riêng, nơi gìn giữ tâm hồn dân tộc.
Tương lai của bài chòi – Bảo tồn hay diệt vong?
Sau khi được UNESCO công nhận, loạt hoạt động bảo tồn và quảng bá bài chòi đã được các cơ quan văn hóa tại địa phương tiến hành. Tuy nhiên, công tác bảo tồn không chỉ dừng lại ở việc đưa trò chơi vào lễ hội, thậm chí là đưa trở lại đời sống thường nhật.
Vậy với nhịp sống hiện nay, liệu bài chòi có còn chỗ đứng? Chúng ta hãy nhìn nhận coi bài chòi là gì không những là một trò chơi dân gian đầy chất kỷ niệm, mà lại rất có thể phát triển theo hướng hiện đại. Rất nhiều sân khấu bài chòi nhỏ đã được dựng lên, vô số CLB bài chòi học đường thành lập, giúp trẻ em tiếp nhận di sản theo cách dễ hiểu, thân mật.
Ngoài ra, việc số hóa dữ liệu, xây dựng kênh YouTube, TikTok về bài chòi đang được thực hiện để tiếp cận giới trẻ Gen Z. Điều cốt lõi là nghệ nhân cần có không gian biểu diễn, được cộng đồng ghi nhận và hỗ trợ, để những câu hô thai tiếp tục vang vọng qua nhiều thế hệ.
Kết luận
Có thể thấy, khái niệm “bài chòi là gì” không chỉ dừng lại ở lời giải thích đơn thuần. Đây là trò chơi dân gian kết hợp diễn xướng, phản ánh đậm nét nghệ thuật, văn hóa và tinh thần dân tộc. Từ khóa “bài chòi là gì” được lồng ghép xuyên suốt cùng ví dụ thực tiễn, giúp người đọc hiểu rõ giá trị đặc sắc của loại hình này.
Xem Thêm: Nổ Hũ 13Win – Quay Ngay Thắng Lớn Rinh Jackpot Tỷ Đồng
